2005 ж. Есік қорымындағы археологиялық зерттеулер

2005 жылдың далалық маусымында «Мәдени мұра» Мемлекеітік бағдарламасына сәйкес «Есік корымын археологиялық зерттеу» такырыбы бойынша жартылай қираған № 7 обада зерттеулер жүргізілді. Жағрапиялык координаты: N43°23.012' Е 077°20.375'

Оба қорымның оңтүстік шетінде, тау етегіне таман, Рахат өзенінің оң жағалауында, арнаның екінші кабаты террасасында орналаскан. Обадан солтүстікке карай 150 м жерде казак зиратгары рын тепкен. Бүл зираттардың орнында кезінде Есік корымына жататын ортағасырлык обалар тобы болтан. Зеріте.ііп отырған обада осы топка кіреді. Сонымен катар жергілікті халыктың жыл сайын кыш ыдыстар фрагменттерін, темір бүйымдар тауып алуы да осының дэлелі. Зират көлемінен тауып алынған кыш ыдыстар мен темір бүйымдар кешені ортағасырлык болып белгіленеді. Обадан батыска карай 800 м жерде Рахат кала жүрты орналаскан. Оның да археологиялык материалдары VIII -X ғғ. болып есептеледі¹.

Казба жұмысы басталғанға дейін оба жобасы бойынша дөңгелектеу келген, бетінде өсімдік шөптер каулап өсіп түрған болатын. Кейбір жерлерінде кылтиып тастар көрініп жатіы. Сірэ, тастар топырак астында жаткан конструкцияның беткі кабаты болуы керек. Обаның диаметрі 14.20  м, биіклігі 0,95 м. Ойпаидар. немесе конструкция мен обаның үйінді топырағының баскадай кираған іздері жүмыс басталғанға дейін байкалған жок.

Беткі кабатын алған соң обаның тас конструкциясын аңғарудың сэті түегі. Тас күрылыстар тріыкгалған екі коршау - сакина тэріздес. Ішкі сакинаның диаметрі 5,10 м, екіншісі (сырткы) 12.20  м. Бүндай күрылыстар түрі ертеден белгілі. Сакина тэріздес коршаулар кола дэуірінде де кең тараған. Аксу-Аюлы II ескерткішінде үш коршаудың болғаны аныкталды². Кейбір зертгеушілердің пікірі бойынша коршаулар көне заманда күнді бейнелеудің бір түрі болған.

Тас каландының биікгігі 0,15 м-ден 0,95 м-ге дейін барады. Қалындығы да іүракты емес, 0,65 м-ден 1,6 м-ге дейін жетеді. Қалыңдығы мен биіктігінің біртекті болмауы жэне конструкцияның нашар сакталуына ауа-райы күбылыстары (жаңбыр, кар, дымкылдык жэне т.б.) эсер еткен. Жазыкты жерлерге карағанда таулы жерлерде бүл күбылыстардын біркалыпты емес екені белгілі.

Сырткы коршаудың оцтүстік-п.Iытыс бөлігінде тас конструкцияның бойында 1,1 м болатын үзік бар. Үзіктің ені мен орналасуы оның аткарар міндетіне еш күмэн туғызбайды. Бүл үзік күрылыска кірер ауыздың маңызын аткарған.

Екі тас коршаудың аракашыкгығы 1,35 м, кейбір іүстарда 2 м жетеді. Бүл екі аралыкдағы кеңістік - ішкі сакинаны сыртынан айналып өтетін коридордың міндетін аткарған. Соған карағанда, бүл кандай да бір ғүрып немесе ырым-жорамен байланысты. Ғүрыптык күрылыстарды салуда айналмалы галереяны пайдалану жацалык емес. Айналмалы галереяларды Бегазылык кесенелерден, Алтайдың кейбір ерте ортағасырлык обаларынан³, сонымен катар ортағасырлык кесенелерден кездестіруге болады.

Коридорды тазалау барысында обаньщ оңтүстік бөлігінде 0,45 м терендікген темір қүрал табылды. Қүрал үзынша ұңғылы келген, сабына беку үшін бүйіріде екі тесігі бар. Қиындысында сопақша келген. Үңғылы бөлігінің ұзындығы 4,5 см, жоғарғы аузының .диаметрі 4,5 см, төменгі жағының диаметрі 2 см. Жүмысқа пайдаланған жағы қатты мұқалған, сакталған бөлігі 3 см. Екі тесіктің диаметрі бірдей - 0,8 см. Қүралдың жалпы үзындығы 7,5 см. Өлшемдер сэйкестііі (үзындығы, ені, жүмыс бөлгі, т.б.) құралды ағаш материалдарды өндеуге арналғанынан хабардар етеді. Бүндай қүралдар бүған дейін солтүстік-шыгыс Жетісудан табылған болатын. Оны шаппашот деп бе'лгілеген болатын.

Шаппашот - ағаш бүйымдарды жасауда ішін қуыс кыпуға арналған арнайы қүрал. Үңғылы шаппашот ағашты өндеудегі жеңіл түріне арналған. Сонымен қатар, олардың кейбірі кетпен түрінде де кәдеге жаратылған⁴.   Әдетте мүндай күралдар шикі қүрыш пен жай темірді шындау эдісі арқылы дайыіідалған.

Іпткі сақинаның ортасында 1,1 м теревдіктен, бүгінгі беткі қабат деңгейінде сопақ келген жерлеу шүңқыры табылды. Қабір топырақты шүңқырда батыс-шығыс бағыты бойынша орналасқан. Шүңқьтрдьтң үзындығы 2,30 м, енінің ең көлемді дүсы 0,75 м. Жерлеу шүңқыры іші констркуцияның тастарымен де то.лгырылып тасталған. Соған қараданда бүл тонаушылардың ісі болса керек. Жерлеу птункырынын, беткі қабатында жылқының қабырғасы үшырасты.

Көне жер қабаты деңгейінен 0,65 м терендікте жерлеу шункырынан мәйітгің сүйек қалдықтары табылды. Сүйектер тегіс дерлік орнынан қозғалып кеткен. Негзгі тобы қабірдің орталық бөлігінде жиналып калган. Бүл сүйек калдыктарына қабырға сүйектері, бүғана, омыртқа, қол-аяқ сүйектері (ортан жілік, тоқатай жілік жэне қар жілік фрагментгері), сонымен қатар саусақ, бақай сүйектері жатады. Бас сүйек немесе оның қалдықтары табылмады. Жерлеу шүңқырының орташа терендігі 70-75 см.

Обаның үйіндісінен бірнеше керамика фрагменггері табылды. Жинақталған материалдар негізінде төменде келесідей типологиялык классификациялары келтіріледі.

Обадан табылған бүкіл керамика технологиялық белгілері бойынша станокгік топқа жатады. Керамикалық материалдарды түрлерге бөлу принцпі бойынша ауызды жэне денелі келген түрлері ерекшеленеді. Обадан табылған керамикалар күрамы мен жасалу эдісі бойынша айқындалатын. эрі атқарар міндеті бойынша екі классқа белуге болады: 1) ас үйлік керамикалар; 2) түрмыстық ыдыстар. Сырлы керамикалар кездескен жоқ.

Керамиканың бірінші тобы - станоктік ас үйлік ыдыстар. Бүндай ыдыстарды жасау үшін жергілікті шикізат көздері пайдаланылған. Ол үшін табиғи қосындылар - далалық шпатгдар. кварц, көкшіл эк молынан пайдаланылған.

Екінші топқа ауыз жағының қалдығы жатады. Ол шеті тегістеу келген, мойыны сэл ғана сыртқа қайырылған жэне қал^шты түрде акырындап кеией плген алмүрт тэріздес денесіне үластын болып келеді. Бү ндай ыдыс-«казандарға» үзынша-сопақгау келген дене тән келеді.

Пішіні жэне жасалу технологиясы жағынан керамика б.з. ІХ-ХІ ғғ. деп бе.тпленеді.

Есік кешеніндегі 2005 жжілғы далалық маусым аякталды. 2004-2005 жж. ескерткінгге жүргізілген жүмыстар барысында табылған материалдар зертгеу аясын утғантуды қажет етеді. Қазірдің өзінде дабы/нан мэліметгер Есік қорымыньщ ортағасырлық обларын зертгеу тарихын одан эрі кеңейтуге мүмкіндік береді. Қорымда қүрылыс эдісі жэне жерлеу бағьггы бойынша біртекті келетін бір топ обаны (№№4,5⁵,7,) зертлеудің сэті түсті. Бүл ескерткіштер VIII-XI ғғ. жатады.

Жаңа мәліметгер алу үшін ескерткіште зерттеу жұмыстарын жалғастыру қажет. Сондай-ақ Есік қорымында VIII-X гт. жерлеу құрылысының мәдени ерекшеліктерін анықгау мақсатында кейінгі обаларда қазба жұмыстарын жалғастырудың қажетгігі туындайды.