Бозоқ кешенді археологиялық экспедициясы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің мақсатты қаржыландыру бағдарламасы бойынша «Нұра-Есіл өзендері аралығының мәдени генезисін қалыптастырудағы палеогеографиялық фактор: үй құрылысының ерекшеліктері және оның эволюциясы» ғылыми бағдарламасын іске асыруда (ғылыми жетекшісі: А. Ганиева, экспедиция құрамы: С. Сәкенов, Б. Хасенова, Е. Рахманқұлов).
2021 жылғы далалық маусымда жобаны орындаушылар Астана қаласынан батысқа қарай 6 км жерде орналасқан көне Бозоқ қалашығының аумағында орналасқан Бозоқ II қазақ қыстауына археологиялық зерттеулер жүргізді.
Бозоқ II қыстауы Астана қаласынан батысқа қарай 6 км қашықтықта, Есіл өзенінің сол жағалауда орналасқан. Археологиялық қазба жұмыстары екі тұрғын үйдің құлаған құрылыстарында жүргізілді. Қазба жұмыстары 625 шаршы метр аумақты жаппай ашу әдісімен жүргізілді. Қыстаудың мәдени қабатында көптеген материалдар табылды, олардың ішінде фарфор ыдыс, қыш бөліктері, қанжар, темірден, қоладан, шыныдан жасалған заттар, сәндік бұйымдар бөлшектері, 400-ден астам жануарлардың остеологиялық материалдары.
Бозоқ II қыстауында зерттелген екі үйдің қабырғалары күйдірілмеген кірпіштен тұрғызылған. Бірінші үйдің құрылысында үш стандартты кірпіш пайдаланылды (60×20×12 см; 25×12×12 см; 40×20×10 см), ал екінші үйдің құрылысында кірпіштің бір стандарты ғана пайдаланылған (30×12×10 см). Құрылысшылар суық және қатал климатты ескерген және барлық ғимараттар бұған дайын болған. Мысалы, бірінші үйдің қабырғасы ені 1 метрге жетіп, төрт қатар саман кірпіш қаланған. Үйлердің биіктігі 2,6 м аспаған, төбесі бір қабатты, бөренелер мен тіректерден жасалған, қамыспен, саз балшықпен оқшауланған және жыл сайын қосымша күлмен себілген.
Нұра-Есіл суайрығы топырағының сипаттамасын ескере отырып, шикі кірпіш шамадан тыс ылғалдан ыдырап, жайылып кетуі мүмкін. Бозоқ II қыстауының тұрғындары бұл мәселені үйдің қабырғаларына күл жинау арқылы шешкен. Күл – жақсы су оқшаулағыш материал, сонымен қатар оның химиялық құрамы жәндіктердің ішке енуіне жол бермейді. Үйлер бөлмелер ортасында салынған пештермен жылытылған немесе бес құдықты пеш бөлмені екі бөліп тұрған.
Шаруашылық қызметпен байланысты сәулет шешімдерінің бірі – тұрғын үйдің жанында малға арналған шаруашылық құрылыстарын салу және оларды ортақ дәлізбен қосу. Құрылыс кезінде пайдаланылған өлшемдер мен құрылыс материалдарына сәйкес, мал ауласы тек ұсақ малды ұстауға бейімделген. Ол рамалық тірек түрі болды және бұтақтар мен тіректермен байланған бөренелерден қоршау түрінде салынған. Профильдерді талдау кезінде ашық ауада кептіруден кейін отын ретінде пайдаланылатын көңнің бірнеше қабаты жайылған. Этнографиялық деректерге сүйенсек, бұл ұсақ малдың нәжісінен ғана пайда болатын «қи» отыны.
Бозоқ II қыстауының айналасындағы басым өсімдік: селеу, бетеге және жусан. Біріншісінің сабағы жылқылар мен қойларға азық ретінде қолданылады. Ірі қара мал қауырсын шөптерін жемейді. Бетеге дала мен шөлейт жайылымдық және жемшөп өсімдіктерінің ең жақсы түрлерінің бірі. Әсіресе ұсақ мал мен жылқылар жақсы жейді. Жусан – қой, ешкі, жылқы мен түйенің сүйікті тамағы, әсіресе ерте көктемде, күзде және қыста. Жоғарыда келтірілген бақылауларға сүйене отырып, Бозоқ II қыстағының тұрғындары негізінен ұсақ мал мен жылқы өсірген.
Қыстаудың мәдени қабатында көптеген даталаушы материалдар болды, олардың ішінде фарфор ыдыс-аяқ, қыш, қанжар, темірден, қоладан, шыныдан жасалған заттар, сәндік бұйымдар бөлшектері. Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Археозоологиялық зерттеулер зертханасында жануарлардың остеологиялық материалдарының салыстырмалы сипаттамасы жүргізілді (Шагирбаев, Ганиева, Сакенов, 2022).
Жұмыс тобы қазба нәтижесінде алынған материалдар бойынша Бозоқ ІІ қазақ қыстауының SketchUp Pro бағдарламысымен 3D кеңістігінде қалпына келтіру нысанын орындады (автор - Рахманкулов Е.). Қазіргі таңда осындай қалпына келтіру нысандары археологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Қыстаудағы қазба жұмыстары кезінде табылған заттар коллекциясы оның тіршілік еткен уақытын XIX ғасырдың ортасы мен XX ғасырдың басына жатқызады, Бозоқ II қыстауының шаруашылығы нығайтылған Ақмола қаласының экономикасымен байланысты болды. Ақмола жәрмеңкесінен қыстауға тұрмыстық заттар мен керек-жарақтар жеткізілді, өз кезегінде қыстау қаланы мал өнімдерімен қамтамасыз етті. Бозоқ II қыстауының аумағында жүргізілген стационарлық зерттеулер нақты фактілермен толықтыруға және елорда тарихы бойынша мәліметтерді кеңейтуге мүмкіндік берді.
Дереккөздер
- «Қазақстандағы археологиялық зерттеулер – 2021» ғылыми мақалалар жинағы. – Астана: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2022. – 416 б.
